Nhãn cầu dài ra là gì? Vì sao trẻ tăng cận?

| Hoang Anh Pham Ba | Kiến thức mắt kính

Khi theo dõi cận thị cho trẻ, phụ huynh thường quan tâm nhất đến một con số: “Con tăng bao nhiêu độ?” Tuy nhiên, phía sau sự tăng độ cận còn có một thay đổi quan trọng khác: nhãn cầu có thể dài ra theo thời gian. Đây là lý do ngày nay, khi theo dõi cận thị tiến triển ở trẻ, ngoài việc kiểm tra độ kính, bác sĩ hoặc chuyên gia chăm sóc mắt có thể quan tâm thêm đến chiều dài nhãn cầu nếu có điều kiện đo.

Vậy nhãn cầu dài ra là gì? Có phải cứ mắt dài thêm là trẻ sẽ tăng cận? Và phụ huynh có cần đo chiều dài nhãn cầu thường xuyên không?

Nhãn cầu dài ra là gì?

Có thể hình dung mắt giống như một chiếc máy ảnh nhỏ. Ánh sáng đi qua giác mạc và thủy tinh thể rồi cần hội tụ đúng trên võng mạc – lớp nằm phía sau mắt – để tạo ra hình ảnh rõ. Khoảng cách từ phía trước của mắt đến phía sau võng mạc thường được gọi là chiều dài trục nhãn cầu.

Khi trẻ lớn lên, mắt cũng phát triển và chiều dài nhãn cầu có thể tăng theo tuổi. Đây là một phần của quá trình phát triển tự nhiên. Vấn đề xuất hiện khi nhãn cầu dài ra nhiều hơn mức phù hợp với hệ quang học của mắt. Khi đó, ánh sáng từ vật ở xa có xu hướng hội tụ phía trước võng mạc thay vì đúng trên võng mạc. Trẻ bắt đầu nhìn xa mờ và có thể hình thành hoặc tăng cận thị.

Nói đơn giản: Nhãn cầu càng dài không có nghĩa chắc chắn càng cận, nhưng sự kéo dài nhãn cầu là một trong những yếu tố quan trọng nhất liên quan đến cận thị tiến triển ở trẻ.

Vì sao nhãn cầu dài ra lại làm tăng cận?

Để nhìn rõ, chiều dài của mắt và khả năng hội tụ ánh sáng của giác mạc, thủy tinh thể cần phối hợp với nhau. Khi nhãn cầu dài hơn nhưng khả năng hội tụ ánh sáng không thay đổi tương ứng, điểm hội tụ sẽ nằm phía trước võng mạc.

Đó chính là cơ chế thường gặp của cận thị do trục nhãn cầu. Có thể hiểu bằng một ví dụ đơn giản:

  • Mắt có chiều dài phù hợp → ánh sáng hội tụ gần đúng vị trí võng mạc → nhìn xa rõ.
  • Nhãn cầu dài hơn → võng mạc nằm xa hơn vị trí hội tụ → nhìn xa mờ.
  • Khi sự kéo dài tiếp tục → độ cận có thể tiếp tục tăng.

Ở trẻ em, phần lớn cận thị học đường và cận thị tiến triển có liên quan đến sự phát triển chiều dài của mắt.

Có phải trẻ lớn lên thì nhãn cầu đều dài ra?

Có, ở một mức độ nhất định. Mắt của trẻ không có kích thước cố định từ khi sinh ra. Trong quá trình phát triển, nhãn cầu cũng lớn lên cùng cơ thể.

Vì vậy, chỉ thấy chiều dài nhãn cầu tăng không có nghĩa trẻ đang gặp vấn đề. Điều cần quan tâm là:

Nhãn cầu đang dài ra với tốc độ nào, trẻ bao nhiêu tuổi và độ cận thay đổi ra sao trong cùng khoảng thời gian.

Trẻ nhỏ thường có tốc độ phát triển mắt nhanh hơn trẻ lớn. Khi tuổi tăng lên, tốc độ kéo dài nhãn cầu thường chậm dần. Do đó, không nên lấy một con số chiều dài nhãn cầu hoặc một mức tăng theo năm rồi áp dụng giống nhau cho tất cả trẻ.

Nhãn cầu dài bao nhiêu là bình thường?

Đây là câu hỏi rất thường gặp nhưng không có một con số duy nhất phù hợp cho tất cả mọi người. Chiều dài nhãn cầu có thể khác nhau tùy theo:

  • độ tuổi;
  • giới tính;
  • chiều cao và thể trạng;
  • đặc điểm di truyền;
  • độ cong giác mạc;
  • tình trạng khúc xạ;
  • và đặc điểm của từng trẻ.

Hai trẻ có cùng chiều dài nhãn cầu chưa chắc có cùng độ cận. Ngược lại, hai trẻ cùng cận -2.00 độ cũng chưa chắc có chiều dài nhãn cầu giống nhau. Vì vậy, ý nghĩa lớn nhất của việc đo chiều dài nhãn cầu thường nằm ở theo dõi sự thay đổi của chính trẻ đó qua thời gian, thay vì chỉ so một con số với một bảng “bình thường”.

Chiều dài nhãn cầu và độ cận có giống nhau không?

Không.

Đây là hai thông số khác nhau.

Độ cận

Độ cận thường được ghi bằng diop (D), ví dụ:

  • -0.50D;
  • -1.00D;
  • -2.50D;
  • -5.00D.

Con số này cho biết mức điều chỉnh quang học cần thiết để giúp mắt nhìn xa rõ hơn.

Chiều dài nhãn cầu

Chiều dài nhãn cầu được đo bằng milimét (mm). Nó phản ánh kích thước theo chiều trước – sau của mắt. Hai thông số thường có liên quan nhưng không thể quy đổi đơn giản theo kiểu một số milimét luôn tương ứng với một số độ cận cố định. Lý do là độ cận còn chịu ảnh hưởng của giác mạc, thủy tinh thể và nhiều thành phần khác trong hệ quang học của mắt.

Vì sao có khi độ cận thay đổi ít nhưng nhãn cầu vẫn dài ra?

Đây là một trong những lý do không nên chỉ nhìn vào độ kính khi theo dõi trẻ. Trong quá trình mắt phát triển, các thành phần khác trong mắt cũng có thể thay đổi. Một số thay đổi có thể tạm thời bù lại một phần ảnh hưởng của việc nhãn cầu dài ra. Do đó có trường hợp: độ kính thay đổi không nhiều nhưng chiều dài nhãn cầu vẫn tiếp tục tăng.

Ngược lại, thay đổi kết quả đo độ cũng không phải lúc nào hoàn toàn do nhãn cầu dài hơn. Đặc biệt ở trẻ em, khả năng điều tiết của mắt rất mạnh nên kết quả đo độ còn có thể bị ảnh hưởng nếu trẻ cố gắng tập trung nhìn trong lúc đo. Vì vậy khi cần đánh giá chính xác tình trạng khúc xạ, bác sĩ mắt có thể chỉ định đo khúc xạ sau nhỏ thuốc làm giãn đồng tử và tạm thời hạn chế điều tiết.

Tại sao cần quan tâm đến nhãn cầu dài ra?

Mục tiêu của kiểm soát cận thị không chỉ là giúp trẻ nhìn rõ ở thời điểm hiện tại. Một vấn đề quan trọng hơn là hạn chế mức cận tích lũy trong những năm trẻ còn phát triển. Cận thị càng tiến triển nhiều thì trẻ càng có khả năng bước vào tuổi trưởng thành với độ cận cao hơn. Những mắt có cận thị cao hoặc chiều dài nhãn cầu lớn hơn cũng có nguy cơ gặp một số vấn đề về mắt cao hơn trong tương lai, chẳng hạn các thay đổi ở võng mạc liên quan đến cận thị.

Điều này không có nghĩa trẻ cận thị chắc chắn sẽ gặp biến chứng. Mục tiêu của việc theo dõi sớm là giảm nguy cơ trẻ tiến triển đến mức cận cao nếu có thể, chứ không phải khiến phụ huynh lo lắng chỉ vì một con số chiều dài nhãn cầu.

Vì sao trẻ có thể tăng cận nhanh?

Không có một nguyên nhân duy nhất khiến tất cả trẻ tăng cận. Cận thị là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động, trong đó có thể bao gồm:

Tuổi bắt đầu cận

Trẻ bắt đầu cận càng sớm thì thường còn càng nhiều năm để mắt tiếp tục phát triển. Vì vậy, cận xuất hiện ở tuổi nhỏ là một yếu tố cần được chú ý khi đánh giá nguy cơ tiến triển.

Yếu tố gia đình

Trẻ có cha hoặc mẹ bị cận có nguy cơ cận thị cao hơn. Nguy cơ có thể tăng thêm nếu cả cha và mẹ đều cận. Tuy nhiên, di truyền không phải yếu tố duy nhất quyết định trẻ có tăng cận hay không.

Thời gian hoạt động ngoài trời

Các nghiên cứu cho thấy tăng thời gian hoạt động ngoài trời có vai trò quan trọng trong việc giảm nguy cơ xuất hiện cận thị ở trẻ. Vì vậy, hoạt động ngoài trời là một phần quan trọng trong chiến lược chăm sóc thị giác cho trẻ, bên cạnh việc quản lý thời gian nhìn gần.

Học tập và nhìn gần kéo dài

Đọc sách, học bài hoặc sử dụng thiết bị ở khoảng cách quá gần và liên tục trong thời gian dài có liên quan đến nguy cơ cận thị. Điều cần chú ý không chỉ là điện thoại hay máy tính.

Đọc sách rất gần trong nhiều giờ mà không nghỉ cũng là hoạt động nhìn gần.

Đặc điểm riêng của từng trẻ

Ngay cả hai trẻ cùng tuổi, cùng độ cận và có thói quen sinh hoạt gần giống nhau vẫn có thể có tốc độ tiến triển khác nhau. Đó là lý do theo dõi cận thị cần dựa trên dữ liệu của từng trẻ qua nhiều lần kiểm tra, thay vì dự đoán hoàn toàn từ một lần đo.

Đo chiều dài nhãn cầu bằng cách nào?

Chiều dài nhãn cầu có thể được đo bằng thiết bị chuyên dụng. Một phương pháp hiện đại thường sử dụng sinh trắc quang học không tiếp xúc. Trẻ nhìn vào thiết bị trong thời gian ngắn và máy đo khoảng cách từ phần trước đến phần sau của mắt. Kết quả được ghi bằng milimét. Ưu điểm của việc lưu lại kết quả này là ở lần kiểm tra tiếp theo, người theo dõi có thể so sánh:

  • chiều dài nhãn cầu ban đầu;
  • chiều dài ở lần sau;
  • khoảng thời gian giữa hai lần đo;
  • thay đổi độ kính trong cùng thời gian.

Nhờ vậy, thay vì chỉ biết “hôm nay mắt dài bao nhiêu”, phụ huynh có thể biết mắt đang thay đổi thế nào theo thời gian.

Bao nhiêu mm mỗi năm được xem là dài nhanh?

Không nên dùng một mốc duy nhất cho mọi trẻ. Một số tài liệu trước đây thường dùng các mức tăng chiều dài nhãn cầu theo năm để tham khảo. Tuy nhiên, nghiên cứu hiện nay cho thấy tốc độ phát triển mắt thay đổi đáng kể theo tuổi, tình trạng cận thị, đặc điểm dân số và từng cá nhân.

Ví dụ, trẻ 6–7 tuổi có thể có tốc độ phát triển mắt khác rõ rệt so với trẻ 13–14 tuổi. Vì vậy, một con số chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt cùng:

  • tuổi của trẻ;
  • độ kính;
  • tốc độ tăng độ trước đó;
  • chiều dài nhãn cầu ở các lần trước;
  • và phương pháp kiểm soát cận đang sử dụng nếu có.

Nếu phụ huynh muốn biết tăng bao nhiêu độ một năm được xem là nhanh, có thể xem bài:

Trẻ tăng cận bao nhiêu độ một năm là nhanh?

Có cần đo chiều dài nhãn cầu cho mọi trẻ cận thị không?

Không phải nơi nào cũng có thiết bị đo chiều dài nhãn cầu và cũng không phải mọi trường hợp đều bắt buộc phải đo. Độ kính vẫn là thông số rất quan trọng để chẩn đoán, điều chỉnh thị lực và theo dõi cận thị. Nếu có điều kiện, chiều dài nhãn cầu có thể cung cấp thêm một dữ liệu hữu ích để đánh giá sự phát triển của mắt.

Có thể hiểu đơn giản:

Độ kính cho biết trẻ cần kính bao nhiêu để nhìn rõ.

Chiều dài nhãn cầu giúp chúng ta hiểu thêm mắt đang phát triển theo hướng nào.

Hai thông tin bổ sung cho nhau, thay vì một thông tin thay thế hoàn toàn thông tin còn lại.

Nhãn cầu dài ra có ngắn lại được không?

Trong cận thị thông thường do trục nhãn cầu, mục tiêu quản lý hiện nay chủ yếu là hỗ trợ làm chậm sự kéo dài tiếp theo của mắt, chứ không phải cố làm cho nhãn cầu trở lại kích thước cũ. Vì vậy, các phương pháp kiểm soát cận không nên được hiểu là cách “chữa khỏi” cận thị hoặc bảo đảm mắt sẽ không dài thêm. Tùy từng trường hợp, chuyên gia chăm sóc mắt hoặc bác sĩ có thể cân nhắc các phương pháp kiểm soát cận phù hợp. Điều quan trọng là bắt đầu theo dõi sớm và đánh giá hiệu quả qua thời gian.

Kiểm soát cận thị nhằm mục tiêu gì?

Nếu cận thị tiến triển phần lớn liên quan đến sự kéo dài của nhãn cầu, mục tiêu hợp lý không chỉ là liên tục thay kính mạnh hơn mỗi khi trẻ tăng độ. Kiểm soát cận thị hướng đến hai việc:

1. Giúp trẻ nhìn rõ bằng độ kính phù hợp.

2. Hỗ trợ làm chậm tiến triển cận thị và sự kéo dài quá mức của nhãn cầu khi có thể.

Các phương pháp hiện nay có thể bao gồm:

Không phải trẻ nào cũng cần hoặc phù hợp với cùng một phương pháp. Nếu phụ huynh muốn tìm hiểu tổng thể, có thể xem hướng dẫn:

Kiểm soát cận thị ở trẻ em: phương pháp và cách theo dõi

Khi nào phụ huynh nên chú ý hơn?

Nên chủ động theo dõi sát hơn khi:

  • trẻ phát hiện cận từ nhỏ;
  • độ kính tiếp tục tăng qua các lần kiểm tra;
  • tăng cận tương đối nhanh trong thời gian ngắn;
  • cha hoặc mẹ có cận thị;
  • trẻ dành nhiều thời gian nhìn gần;
  • ít hoạt động ngoài trời;
  • hoặc đã được bác sĩ/chuyên gia đánh giá có nguy cơ cận thị tiến triển.

Nếu trẻ tăng độ bất thường, giảm thị lực dù đã chỉnh kính, đau mắt hoặc có các biểu hiện khác không giống cận thị thông thường, phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa mắt để được kiểm tra đầy đủ.

Tóm lại: Đừng chỉ theo dõi “bao nhiêu độ”

Khi trẻ cận thị, câu hỏi “con tăng bao nhiêu độ?” rất quan trọng nhưng chưa phản ánh toàn bộ quá trình phát triển của mắt. Ở nhiều trẻ, cận thị tiến triển gắn với việc nhãn cầu tiếp tục dài ra. Nếu có điều kiện, theo dõi cả độ kính và chiều dài nhãn cầu qua thời gian có thể giúp phụ huynh và người chăm sóc mắt hiểu rõ hơn tốc độ thay đổi của mắt.

Quan trọng nhất không phải một lần đo cho ra bao nhiêu milimét, mà là:

mắt của trẻ đang thay đổi nhanh hay chậm qua nhiều lần kiểm tra.

Việc phát hiện sớm, theo dõi định kỳ và lựa chọn phương pháp phù hợp có thể giúp hạn chế mức cận tích lũy trong những năm trẻ còn phát triển.

Câu hỏi thường gặp

Nhãn cầu dài có phải chắc chắn bị cận không?

Không. Chiều dài nhãn cầu chỉ là một phần của hệ quang học mắt. Giác mạc, thủy tinh thể và các yếu tố khác cũng ảnh hưởng đến độ kính. Tuy nhiên, cận thị tiến triển ở trẻ thường liên quan đáng kể đến sự kéo dài của nhãn cầu.

Tăng độ cận có nghĩa nhãn cầu chắc chắn dài thêm không?

Không thể kết luận chỉ từ số độ kính. Độ cận và chiều dài nhãn cầu có liên quan nhưng không hoàn toàn tương đương. Vì vậy, nếu cần theo dõi sâu hơn, hai thông số có thể được đánh giá cùng nhau.

Đo chiều dài nhãn cầu có đau không?

Với các thiết bị sinh trắc quang học không tiếp xúc, quá trình đo thường nhanh và không cần chạm trực tiếp vào mắt.

Trẻ cận nhẹ có cần quan tâm đến chiều dài nhãn cầu không?

Có thể cần, đặc biệt nếu trẻ bắt đầu cận khi còn nhỏ hoặc độ đang tăng nhanh. Mức độ cần theo dõi phụ thuộc từng trường hợp.

Làm sao hạn chế nhãn cầu dài ra quá nhanh?

Không có một biện pháp duy nhất phù hợp cho mọi trẻ. Kiểm soát cận có thể gồm kính chuyên biệt, Ortho-K, một số phương pháp điều trị theo chỉ định bác sĩ và thay đổi thói quen thị giác. Trẻ cần được đánh giá để chọn hướng phù hợp.

Bài viết liên quan